Sen to podstawowa potrzeba człowieka. Nasze organizmy wymagają regeneracji i odpoczynku, dlatego jedną trzecią swojego życia przesypiamy. Czy to dobrze?
 
W dzisiejszych, czasach dorośli więcej pracują, dzieci dłużej przebywają w szkole, a potem mają jeszcze mnóstwo zajęć dodatkowych. Część z naszych potrzeb i ambicji realizujemy niestety - kosztem snu.
Napoleon, Edison, czy Rockefeller uważali sen za wielką stratę czasu. Naukowcy (między innymi amerykański neurolog Kline) pracowali nad substancjami chemicznymi pozwalającymi przedłużyć czuwanie. Inni natomiast np. niemiecki lekarz Ludwik Schleich byli za tym, żeby przesypiać pół doby, a w trakcie drugiej połowy pracować dwa razy intensywniej. Czy taki pogląd był słuszny? Prawda jak zwykle leży gdzieś pośrodku.

Badania na zdrowych ochotnikach pozbawionych snu dowodzą, że już po kilku dobach pojawiają się u nich omamy i halucynacje, a  później zaburzenia orientacji dotyczącej miejsca, czasu i własnej osoby. Ostatecznie przedłużająca się deprywacja snu prowadzi do śmierci. Rekord nieprzerwanego czuwania dla człowieka wynosi jedenaście dób.

Każde ograniczanie snu jest szczególnie niekorzystne dla rozwijającego się organizmu. Warto pamiętać, że dla naszego ciała nie jest to czas bezczynności. Gdy śpimy, narząd słuchu cały czas odbiera bodźce akustyczne. Wiele procesów ulega zwolnieniu, ale są i takie, które tylko wtedy się odbywają. Przykładowo, 80 procent hormonu wzrostu uwalnia się we śnie, zwłaszcza w jego początkowej fazie. Intensywnie pracuje też podświadomość, która przetwarza informacje zdobyte w ciągu dnia – w ten sposób zachodzi proces uczenia się. Podczas snu wzmacnia się także odporność organizmu.

Fazy snu

Sen nie jest zjawiskiem jednorodnym. Dzięki wykorzystaniu badań elektroencefalograficznych zauważono zmiany czynności bioelektrycznej mózgu. Podzielono więc sen na: spokojny NREM i aktywny zwany paradoksalnym - REM.

Na sen spokojny NREM składają się: zasypianie, sen lekki i dwie fazy snu głębokiego. W tym czasie zwalnia akcja serca, oddech i trawienie, obniża się temperatura ciała i ciśnienie krwi, zmniejsza się uwalnianie hormonów tarczycowych. Między tymi fazami okresowo pojawia się sen REM określany jako faza piąta. Charakteryzują go szybkie ruchy gałek ocznych pod zamkniętymi powiekami, przyśpieszona akcja serca i oddech, wzrost ciśnienia krwi, lepsze ukrwienie mózgu i maksymalne rozluźnienie mięśni oraz marzenia senne. Wszystkie te fazy tworzą cykle snu. Czas trwania jednego cyklu to około 70-100 minut (średnio 5 cykli w ciągu nocy). Bezpośrednio po zaśnięciu dominuje sen głęboki, w drugiej połowie nocy częściej rejestruje się sen REM.
Dla zdrowia oba stadia snu są jednakowo ważne. W dużym uproszczeniu można przyjąć, że sen NREM sprzyja regeneracji poszczególnych narządów, a REM powoduje odprężenie psychiczne.

Długość snu w dużej mierze zależy od indywidualnych potrzeb i wieku człowieka.

Przeciętne zapotrzebowanie na sen

Noworodek - 16-18 godzin
6 miesiąc życia - 14.5 godziny
12 miesiąc życia - 13.5  godziny
2 rok życia - 13 godzin
4 rok życia - 11.5 godziny
7 rok życia - 10.5 godziny
10-12 rok życia - 9 godzin
Nastolatki - 8-9 godzin

Długość snu REM z wiekiem ulega zatem skróceniu.

Niemowlęta               50 % snu
Dzieci małe                30%
Młodzież                    25 %
Dorośli                       15 %


Dlaczego dzieci nie mogą zasnąć?

Rodzice często obserwują u swoich dzieci problemy z zasypianiem albo częste budzenie się.
Przyczyn tego stanu może być wiele, m.in.:

•  nieprawidłowa temperatura w sypialni- nadmierny hałas i oświetlenie pokoju- niewygodne łóżko i źle dobrana bielizna nocna
•  niewłaściwe odżywianie -brak posiłku przed snem, lub zbyt obfity posiłek
•  nadmierne napięcie emocjonalne
•  ostre i przewlekłe stany chorobowe (alergia, owsiki, przerośnięte migdałki)
•  przyjmowane leki

Inne zaburzenia snu wiążą się z wiekiem. Są to np.:

•  Wybudzenie z dezorientacją - głównie u niemowląt i małych dzieci. Niepokój narasta stopniowo. Dziecko początkowo  pojękuje, pomrukuje, potem płacze, nie można go uspokoić, nie reaguje na rodziców. Może to trwać ok. 30-40 minut.
•  Lęki nocne - najczęściej między 4-8 rokiem życia, godzinę, dwie po zaśnięciu. Związane ze snem NREM, spowodowane niepełnym wybudzeniem się z III i IV fazy snu. Dziecko płacze, jest przerażone, próbuje uciekać, coś mówi, wymachuje rękami i nogami, czasami się poci, ma rozszerzone źrenice. Po chwili zasypia i rano nic nie pamięta. Opisane zaburzenia mają wyraźny związek z przeżyciami negatywnymi i pozytywnymi z minionego dnia. Około 5 procent dzieci ma tego typu  problemy.
•  Lunatyzm - najczęściej ma charakter pojedynczego epizodu, regularnie powtarza się u 3-5 procent dzieci, wiąże się ze snem NREM. Różnie się objawia - najczęściej dziecko przez sen wykonuje proste czynności: chodzi po pokoju, przekłada zabawki, pakuje tornister, ale zdarza się, że otwiera okno lub drzwi wychodzi z domu, chodzi po gzymsie itp. Lunatyk odznacza się dużą zręcznością, robi to znaczne lepiej niż człowiek w pełni rozbudzony.
•  Koszmary senne - są związane ze snem REM i dlatego obserwujemy je w drugiej połowie nocy. Dziecko budzi się z lękiem, prawidłowo reaguje na opiekunów, często mówi czego się boi, czasem poproszone rysuje obrazy które go przerażają.

Recepta na spokojny sen dziecka

Wiele przyczyn powodujących zaburzenia snu rodzice mogą usunąć sami.
Należy starać się, żeby dzieci chodziły spać o tej samej porze, z tolerancją ok. 30-40 minut. Rodzice powinni przede wszystkim zadbać o prawidłowe wietrzenie pomieszczenia, utrzymywać temperaturę w sypialni ok. 18 stopni C, dobrać wygodny materac i bawełnianą pościel. Ponadto ważne jest zachowywanie rytuałów związanych ze snem, tzn. wykonywanie co wieczór tych samych czynności. To pozwala dziecku się uspokoić. Są to m.in.:
- krótki spacer lub gimnastyka
- ciepła kąpiel
- szklanka mleka
- umiar w jedzeniu
- bajka na dobranoc
- unikanie sytuacji stresujących.

Sen jest zatem niezbędny dla prawidłowego rozwoju młodego organizmu. Należy zwracać uwagę nie na jego długość, ale na jakość, która sprawia, że nasze pociechy budzą się pełne energii i optymizmu. Jeżeli pojawiają się zaburzenia dokładnie je obserwujemy i natychmiast konsultujemy z lekarzem. W wyjątkowo uporczywych zaburzeniach przeprowadza się badania polisomnograficzne, a następnie wdraża odpowiednie postępowanie terapeutyczne.