Rak szyjki macicy wywoływany jest przez niektóre typy wirusa HPV (wirus brodawczaka ludzkiego). Wirus HPV jest szeroko rozpowszechniony i większość jego typów jest nieszkodliwa - zakażenie przebiega bezobjawowo i ustępuje samoistnie. Niestety niektóre typy prowadzą do rozwoju chorób narządu moczowo-płciowego, w tym raka szyjki macicy. Jest on nowotworem złośliwym - u chorej w sposób nieprawidłowy i niekontrolowany następuje rozrost komórek nabłonka szyjki macicy. 
 

Wirusem HPV, który wywołuje raka szyjki macicy można się zarazić drogą płciową. - Do czynników szczególnego ryzyka należą: wczesne rozpoczynanie współżycia seksualnego, posiadanie wielu partnerów seksualnych lub posiadanie partnera, który miał wiele partnerek, przewlekła antykoncepcja hormonalna, stosowana „na własną rękę”, bez kontaktu z lekarzem, nieleczone stany zapalne układu moczowo-płciowego, palenie papierosów i niedobory w żywieniu - mówi dr Robert Jach z Oddziału Klinicznego Kliniki Ginekologii i Onkologii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. - To są główne czynniki ryzyka. 
 

Rocznie na świecie rozpoznaje się 500 000 przypadków raka szyjki macicy, a ponad połowa chorych umiera. W Polsce jest on drugim co do częstości występowania nowotworem narządów płciowych u kobiet. Co roku średnio 3500 Polek dowiaduje się, że ma raka szyjki macicy, a połowa z nich umiera.
 
Przyczyną tak sporej umieralności jest fakt, że kobiety zbyt późno zgłaszają się do lekarza. - Do szpitali trafiają niestety pacjentki w stopniach zaawansowanych - informuje dr Robert Jach. - Są to te panie, które nigdy nie robiły cytologii, a przychodzą do lekarza tylko dlatego, że mają już krwotok z narządów rodnych, mają guza i ogólnie są wyniszczone.
 

Mimo że w ramach Populacyjnego Programu Profilaktyki i Wczesnego Wykrywania Raka Szyjki Macicy zaproszenia na badania cytologiczne wysyłane są co trzy lata do wszystkich kobiet w wieku 25-59 lat, to jednak nie wszystkie objęte programem panie z nich korzystają. - Do tej pory nie osiągnęliśmy jeszcze 70-80% zgłaszalności, która gwarantowałaby przełamanie impasu - mówi dr Robert Jach. - Zawsze na badanie cytologiczne zgłaszają się te same panie, które mają świadomość tego, że trzeba się regularnie badać. Tymczasem jeśli każda kobieta wykonywałaby regularnie cytologię co roku, a w ramach programu co trzy lata, to prawdopodobnie za 5-10 lat nie mielibyśmy zachorowań na raka szyjki macicy. Sprawdziło się to już w takich krajach, jak Wielka Brytania, Niemcy, czy Stany Zjednoczone. W Polsce niestety zgłaszalność kobiet na badania jest ciągle zbyt niska. 

Nieco lepiej jest z profilaktyką raka piersi. - Być może dlatego, że pierś nie jest wstydliwym narządem i kobiety nie boją się na ten temat mówić - komentuje dr Robert Jach. - Niestety rak szyjki macicy jest w dalszym ciągu dość wstydliwym nowotworem, dlatego kobiety tak rzadko zgłaszają się na badania. Tłumaczą to w ten sposób: „Po co mam chodzić do lekarza, jak mnie nic nie boli”. 
 

Na zachorowanie na raka szyjki macicy narażone są kobiety w każdym wieku, jednak najczęściej rozpoznawany jest on u pacjentek w wieku 45-50 lat. Niestety obecnie nierzadko można spotkać zachorowania u kobiet młodszych, nawet 20-letnich, co jest skutkiem zbyt wczesnego rozpoczęcia współżycia seksualnego. - Najmłodszą pacjentką, którą mieliśmy na oddziale była 19-latka, matka dwójki dzieci, która zmarła właśnie na raka szyjki macicy - mówi dr Robert Jach z Oddziału Klinicznego Kliniki Ginekologii i Onkologii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. - Poza tym obecnie często obserwujemy, że szczyt zachorowań przesuwa się na wiek 30-35 lat, czyli na szczyt zdolności reprodukcyjnych. Dzisiaj bowiem panie często zachodzą w pierwszą ciążę po trzydziestce. Jeśli u takiej kobiety wykryjemy raka, to są to sytuacje dramatyczne. Pacjentka chce mieć dziecko, chce zajść w ciążę, a tu niestety konieczne jest usuniecie narządu rodnego…
 

Takiego scenariusza można jednak uniknąć. Każda kobieta sama może chronić się przed rakiem szyjki macicy. Pierwszym krokiem jest prowadzenie zdrowego stylu życia, czyli tzw. profilaktyka pierwotna. Ryzyko zachorowania znacznie spadnie, jeśli kobieta będzie tak kształtować swój tryb życia, by ograniczyć czynniki sprzyjające rozwojowi choroby. - Promujemy, by dziewczyny jak najpóźniej rozpoczynały współżycie seksualne, by nie było to w szkole podstawowej czy gimnazjum, jak dzieje się obecnie - mówi dr Robert Jach. - Poza tym niezmiernie ważna jest odpowiedzialna antykoncepcja. Absolutnie nie można jej stosować samemu, bez porozumienia z lekarzem - dodaje. Kolejny krok to regularne badania cytologiczne. Dzięki nim możliwe jest wykrycie choroby nowotworowej we wczesnym stadium lub zmian przednowotworowych, które nie dają jeszcze objawów i są w pełni wyleczalne. Dodatkowym elementem profilaktyki raka szyjki macicy są dostępne już od kilku lat w Polsce szczepienia przeciw zakażeniu wirusem HPV. Zaszczepić może się każda kobieta, jednak jak na razie szczepionki te są odpłatne.

 

Populacyjny Program Profilaktyki i Wczesnego Wykrywania Raka Szyjki Macicy realizowany jest od 2005 roku i przeznaczony dla kobiet w wieku 25-59 lat, które w ciągu ostatnich trzech lat nie wykonywały badania cytologicznego refundowanego przez NFZ. Badanie można wykonać w każdym gabinecie ginekologicznym, który ma podpisaną umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia. Jest ono całkowicie bezpłatne i nie wymaga skierowania. Wystarczy zgłosić się do placówki realizującej program. Z kolei kobiety, które nie są objęte programem, mogą wykonać bezpłatne badania cytologiczne w ramach porady u lekarza ginekologa, który ma podpisaną umowę z NFZ. 
 

Początkowo informacje zachęcające do wykonania cytologii pojawiały się na plakatach i ulotkach, dostępnych w placówkach medycznych i szpitalach. Obecnie do wszystkich objętych programem kobiet wysyłane są imienne zaproszenia na badania. - W tym roku jest do wysłania 277 526 sztuk zaproszeń, a na 1 września wysłano ich 63,38%, z czego zgłosiło się 1,85 %! - mówi Małgorzata Grzywacz z Wojewódzkiego Ośrodka Koordynującego. - Nie można tu jednak powiedzieć, że kobiety w ogóle się nie badają. Dane, które posiadamy to tylko informacje z realizacji programu, nie wiemy natomiast ile kobiet wykonało cytologię w ramach porady u ginekologa, który ma podpisaną umowę z NFZ oraz ile kobiet wykonało to badanie prywatnie.  
 

Program profilaktyki raka szyjki macicy składa się z trzech etapów. I i II to etapy podstawowe - pacjentce wykonywane jest badanie cytologiczne, a następnie w zależności od jego wyników, lekarz podejmuje decyzję o dalszym działaniu. Jeśli wynik jest prawidłowy, zaleca ponowne zgłoszenie się na badanie po trzech latach, a jeśli wynik badania jest niepokojący - kieruje pacjentkę do odpowiedniej placówki w celu weryfikacji wstępnego rozpoznania, czyli do III etapu programu - etapu pogłębionej diagnostyki. Obejmuje on wykonanie badania kolposkopowego (badanie powierzchni szyjki macicy, dolnej części jej kanału oraz pochwy i sromu przy pomocy urządzenia optycznego zwanego kolposkopem), a w niektórych przypadkach także histopatologicznego (biopsja). Po wykonaniu badań lekarz podejmuje decyzję o dalszym leczeniu. 

 

Badanie cytologiczne polega na pobraniu za pomocą specjalnej szpatułki lub szczoteczki warstwy komórek z tarczy i kanału szyjki macicy. Następnie komórki te są badane pod mikroskopem pod kątem ewentualnych zmian nowotworowych. 

 

Badanie cytologiczne najlepiej wykonać między 10. a 20. dniem cyklu, ponadto pobranie wymazu powinno nastąpić przynajmniej 2–3 dni po zakończeniu krwawienia miesiączkowego.
 

Przygotowanie do badania:
 

- minimum dobę przed badaniem powstrzymać się od współżycia seksualnego
 

- przez kilka dni przed badaniem nie stosować leków dopochwowych oraz nie przeprowadzać zabiegów leczniczych na pochwie i szyjce macicy
 

- nie wykonywać badania w czasie trwania czynnej infekcji dróg rodnych
 

- od ostatniego badania ginekologicznego czy po USG dopochwowym powinien upłynąć przynajmniej dzień.