Badania biochemiczne krwi

Aminotransferaza alaninowa (ALAT, AIAT, ALT, GPT, SGPT) - enzym wewnątrzkomórkowy. Występuje w komórkach wątrobowych, mięśniach szkieletowych, sercu i nerkach. Zwiększone stężenie AlAT w surowicy obserwowane jest w wyniku martwicy komórek, ale także przy uszkodzeniu komórek spowodowanym niedotlenieniem lub działaniem toksyn.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Choroby wątroby (szczególnie uszkodzenie w przebiegu zapalenia wirusowego oraz uszkodzenie pod wpływem działania alkoholu).
2. Różnicowanie żółtaczek.
3. Podejrzenie uszkodzenia wątroby w wyniku zatrucia pestycydami, czterochlorkiem węgla.
4. Monitorowanie uszkodzenia wątroby w trakcie leczenia hiperlipidemii.
5. Uraz mięśni.
Norma: nie więcej niż 510 nmol/l/s.

Aminotransferaza asparaginianowa (AspAT, AST, GOT, SGOT) - enzym wewnątrzkomórkowy. Występuje w wątrobie, komórkach serca, mięśni szkieletowych, nerkach, erytrocytach i mózgu. Jego aktywność wzrasta w przypadku obumarcia komórek jak również ich uszkodzeniu komórek spowodowanym niedotlenieniem lub działaniem toksyn, a nie zaburzenia funkcji narządu. Wzrost do poziomu 40 - 200 U/l może być spowodowany przez: mononukleozę zakaźną, alkohol etylowy (ostre stany upojenia alkoholowego) - hemoliza in vivo lub in vitro, inne choroby wątroby, zapalenie trzustki. Wzrost do poziomu 200 - 400 U/l: zawał mięśnia sercowego, zabiegi chirurgiczne, choroby mięśni szkieletowych (miopatie, dystrofie), przewlekłe zapalenie wątroby. Wzrost do wartości 400 - 4000 U/l: zawał mięśnia sercowego, ostre reumatoidalne zapalenie mięśnia sercowego, zabiegi kardiochirurgiczne, intensywny masaż serca, wirusowe zapalenie wątroby, toksyczne uszkodzenie wątroby, nowotwory wątroby, zapalenie dróg żółciowych, pozawątrobowa niedrożność kanalików żółciowych, kamica żółciowa, nowotwór trzustki, zwłóknienie przewodów żółciowych.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podejrzenie chorób miąższowych wątroby (zapalenie wątroby, uszkodzenie polekowe, toksyczne, niedokrwienie miąższu wątroby).
2. Różnicowanie żółtaczek.
3. Martwica mięśnia sercowego (zawał).
4. Choroby mięśni szkieletowych (zatrucie tlenkiem węgla, zapalenie mięśni, choroby dystroficzne).
5. Hemoliza krwi.
6. Monitorowanie leczenia hiperlipidemii.
Norma: nie więcej niż 510 nmol/l/s.

Białko całkowite (B.c., T.p.)    - białka produkowane są głównie w wątrobie i spełniają w organizmie wiele funkcji: transportową, odpornościową, enzymatyczną. Białko stanowi ważny składnik osocza utrzymujący ciśnienie wewnątrz naczyniowe. Stanowi mieszaninę albumin, globulin, fibrynogenu, glikoprotein, lipoprotein i innych. Białka osocza ulegają stałej odnowie i degradacji. Stężenie białka we krwi zależy od jego podaży w pokarmach, od syntezy głównie w wątrobie i komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego oraz od stopnia utraty białek przez nerki, przewód pokarmowy, skórę i płuca.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Zaburzenia odżywiania (jadłowstręt, niedożywienie osób w wieku podeszłym lub w ciężkim stanie klinicznym, nieprawidłowa dieta).
2. Podejrzenie zaburzeń wchłaniania białka z przewodu pokarmowego.
3. Choroby przewodu pokarmowego i nerek, prowadzące do utraty białka.
4. Podejrzenie choroby wątroby (przy zmniejszeniu liczby komórek wątrobowych występuje zmniejszenie produkcji białek).
5. Obrzęki.
Norma: 63-79 g/l.

Bilirubina całkowita - bilirubina jest żółtym barwnikiem pochodzącym z rozpadu krwinek czerwonych (przemiany grupy hemowej cząsteczki hemoglobiny) i jest to bilirubina wolna. Z osocza krwi bilirubina przedostaje się do wątroby, gdzie zostaje sprzężona estrowo  z kwasem glukuronowym i jest ona wtedy określana jako bilirubina bezpośrednia lub sprzężona, a następnie zostaje wydalona do dróg żółciowych, zagęszczona w pęcherzyku żółciowym, nadając żółci jej charakterystyczną barwę. Wartość bilirubiny wolnej i sprzężonej określa się jako bilirubina całkowita.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podejrzenie i różnicowanie żółtaczek.
2. Ocena funkcji wątroby.
3. Podejrzenie zakażenia wirusem zapalenia wątroby.
4. Podejrzenie uszkodzenia hepatocytów (zatrucia grzybami, lekami, narkotykami).
5. Wodobrzusze.
Norma: poniżej 17 µmol/l (1 mg%), z czego 1/3 stanowi bilirubina związana.

Chlor (Cl, chlorki) - jest głównym anionem płynu pozakomórkowego organizmu, w którym znajduje się około 87% całej puli chloru ustrojowego. Zawartość chloru w organizmie zależy od jego podaży z pożywieniem oraz utraty z moczem, wydzielinami czy wydalinami przewodu pokarmowego. Najczęściej zmiany stężenia chloru przebiegają podobnie ze zmianami sodu.
Kiedy wykonujemy badanie?
1. Zaburzenia gospodarki wodnej (odwodnienie, nieprzyjmowanie posiłków i płynów).
2. Utrata elektrolitów drogą przewodu pokarmowego (wymioty, biegunka, odsysanie treści żołądkowej).
3. Zaburzenia gospodarki kwasowo-zasadowej.
Norma: 95-105 mmol/l.

Cholesterol - produkowany w wątrobie lub dostarczany z pożywieniem jest składnikiem błon komórkowych, hormonów sterydowych, żółci. Wątroba jest również miejscem syntezy białek  pełniących funkcje nośnikowe dla cholesterolu. Około 60-70% cholesterolu krążącego we krwi jest w postaci estrów kwasów żółciowych a około 30% w postaci wolnej. Cholesterol występujący w surowicy krwi związany jest z różnymi frakcjami lipoprotein pełniących różne funkcje w organizmie. Cholesterol to woskowa, tłusta substancja, która jest obecna w każdej komórce ludzkiego organizmu. Stanowi materiał do syntezy hormonów, witaminy D oraz kwasów żółciowych - niezbędnych w trawieniu tłuszczów.

Dzięki oznaczeniu poziomu cholesterolu możliwa jest ocena indywidualnego ryzyka zachorowania na choroby serca. U zdrowych osób powyżej 30. roku życia zaleca się wykonywanie profilu lipidowego co 3 lata. Powyżej 50. roku życia wykonywanie tego badania zaleca się raz na rok (zarówno u mężczyzn jak i kobiet).

Badanie wykonywane jest na czczo i nosi nazwę profilu lipidowego. W jego skład wchodzą oznaczenia:
• cholesterolu całkowitego (ogólny poziom cholesterolu w organizmie)
• HDL („dobrego”) cholesterolu (zapobiega tworzeniu się blaszek miażdżycowych w naczyniach tętniczych)
• LDL („złego”) cholesterolu (głównej przyczyny miażdżycy w naczyniach)
• trójglicerydów (inna postać tłuszczu w organizmie, również może prowadzić do miażdżycy).
Cholesterol całkowity: wartości prawidłowe - 150-200 mg/dl (3,9-5,2 mmol/l)
Cholesterol LDL („zły” cholesterol) - wartości prawidłowe: < 135 mg/dl (< 3,5 mmol/l)
Cholesterol HDL („dobry” cholesterol): wartości prawidłowe - mężczyźni: 35-70 mg/dl (0,9-1,8 mmol/l); kobiety: 40-80 mg/dl (1,0-2,1 mmol/l).

Dehydrogenaza mleczanowa (LDH, LD) - enzym występujący we wszystkich komórkach ustroju. LDH w wyniku obumarcia komórek lub w stanach zwiększonej przepuszczalności błon komórkowych spowodowanych niedokrwieniem, zaburzeniem równowagi jonowej krwi lub toksynami z łatwością przedostaje się do surowicy krwi. W warunkach prawidłowych w surowicy stwierdzamy niskie stężenia LDH. Enzym ten dostaje się do surowicy w większych ilościach w przypadku uszkodzenia (martwicy) komórek bądź w przypadku zwiększenia przepuszczalności błon komórkowych w przebiegu niedokrwienia, zmian stężeń jonów lub po zadziałaniu toksyn, albo w komórkach szybko rosnących (nowotworowych). Zwiększenie stężenia LDH w surowicy potwierdza uszkodzenie komórek, choć nie przesądza jednoznacznie o jego lokalizacji.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podejrzenie chorób rozrostowych układu krwiotwórczego (białaczki).
2. Podejrzenie złośliwej niedokrwistości hemolitycznej.
3. Podejrzenie uszkodzenia komórek mięśnia sercowego (zawał, zapalenie, niewydolność).
4. Choroby dróg żółciowych (uszkodzenie hepatocytów w wyniku zapalenia, działania toksyn lub nowotworów).
5. Uszkodzenie mięśni szkieletowych (miopatie).
6. Podejrzenie choroby nowotworowej.
7. Podejrzenie chorób płuc (zawał płuca, rak płuca).
Norma: 20-80 nmol/l/s; izoenzym LDH1 stanowi około 50%, LDH4 – około 30%, a LDH5 – około 35% całkowitej aktywności LDH.

Ferrytyna - jest białkiem zwierającym zapasowe żelazo występującym we wszystkich tkankach ustroju, głównie wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Stężenie ferrytyny w surowicy krwi dobrze odzwierciedla poziom zapasów żelaza w ustroju. Obniżone stężenie oznacza rzeczywisty niedobór żelaza w ustroju i potwierdza rozpoznanie niedokrwistości niedoborowej.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Diagnostyka niedokrwistości.
2. Podejrzenie choroby nowotworowej, przewlekłego procesu zapalnego.
3. Podejrzenie hemochromatozy.
Norma: 30-220 mg/l, wyższe wartości u mężczyzn niż u kobiet.

Fibrynogen - białko produkowane w wątrobie, które uczestniczy w procesie tworzenia skrzepu, rozpuszczalny prekursor fibryny. Określany jest też jako I czynnik krzepnięcia krwi. Wartości podwyższone są obserwowane podczas ciąży (objaw prawidłowy), podczas miesiączki, w ostrych stanach zapalnych, w kolagenozach, w zespole nerczycowym, w nowotworach (ziarnica złośliwa, rak oskrzela, białaczki).

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Zaburzenia procesu krzepnięcia krwi (przedłużające się krwawienia, tworzenie sińców i ran po drobnych urazach).
2. Podejrzenie zespołu wykrzepiania śródnaczyniowego lub posocznicy przebiegającej ze zużyciem fibrynogenu.
3. Choroby wątroby.
4. Podejrzenie stanu zapalnego lub procesu nowotworowego.
5. Diagnostyka wrodzonych i nabytych skaz krwotocznych.
6. Zaburzenia krzepnięcia.
Norma: 2-5 g/l.

Fosfor (P, fosforany)    - znajduje się w kościach (85%), mięśniach (6%), w innych tkankach (9%), a tylko 1% fosforu ustrojowego znajduje się w płynie pozakomórkowym. Poziom w osoczu zależy od wchłaniania w jelicie, odkładania i uwalniania z kości i wydalania przez nerki. Fosfor jest najważniejszym anionem przestrzeni wodnej śródkomórkowej oraz składnikiem związków wysokoenergetycznych. Atomy fosforu są też obecne w kwasach nukleinowych. Fosforany są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania mięśni, układu nerwowego, płytek krwi oraz do wzrostu kości. Stanowią też jeden z buforów, regulując gospodarkę kwasowo-zasadową.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Choroby kości (w tym podejrzenie przerzutów nowotworowych do kości).
2. Uporczywe wymioty, przedłużająca się biegunka.
3. Podejrzenie nadczynności przytarczyc.
4. Podejrzenie zaburzeń cewek nerkowych (tubulopatii).
5. Nadmierna podaż witaminy D3.
6. Zaburzenia metabolizmu witaminy D3.
7. Stosowanie preparatów wapnia i fosforu.
8. Leczenie nowotworów chemioterapią.
9. Ciężki uraz.
10. Ostra i przewlekła niewydolność nerek.
11. Niedoczynność przytarczyc.
Norma: 0,9-1,6 mmol/l.

Fosfataza alkaliczna (fosfotaza zasadowa, ALP, Falk, FAL, FZ)    - enzym uczestniczący w przemianie fosforanów organicznych, optimum działania tego enzymu występuje w zakresie alkalicznym, występuje w błonach komórkowych wielu tkanek. Jest enzymem obecnym głównie w kościach (50-60%), wątrobie (10-20%) i jelitach (30%). Zwiększony poziom fosfatazy występuje w chorobach i nowotworach kości (krzywica, osteomalacja, choroba Pageta, nadczynność gruczołów przytarczycznych), w niedoborze witaminy D, niedoborem wapnia i fosforanów w diecie, zespołem Cushinga, chorobami nerek, w nowotworach brodawki większej dwunastnicy lub dróg żółciowych, w innych nowotworach produkujących fosfatazę zasadową (zespoły paranowotworowe). Fizjologiczny wzrost aktywności enzymu obserwuje się u wcześniaków, u dzieci w okresie dojrzewania oraz w trzecim trymestrze ciąży. Przyczyną spadku aktywności mogą być: hipofosfatazemia, charakteryzująca się zaburzeniami kalcyfikacji kości, zaburzenia wzrostu kości (achondroplazja, kretynizm, niedobór kwasu askorbinowego).
Norma: 20-70 U/I, noworodki: 50-165 U/I, dzieci: 20-150 U/I.    

Fosfotaza kwaśna (ACP, FK) - enzym katalizujący rozkład fosforanów organicznych osiągający największą aktywność w kwaśnym pH, obecny w lizosomach prawie wszystkich komórek. Najwyższe stężenie osiąga w gruczole krokowym, wątrobie, erytrocytach, jelitach, trzustce, tkance kostnej (w osteoklastach). Zwiększony poziom występuje w raku (prostata), zapaleniu, przeroście lub po masażu gruczołu krokowego, w chorobach i nowotworach kości, w raku jelita i sutka, w nadmiernym rozpadzie krwinek czerwonych i płytek krwi, w chorobie Gauchera, w osteoporozie, chorobie Pageta, w nadczynności przytarczyc. U dzieci do okresu pokwitania aktywność fosfatazy kwaśnej jest około 2-5 razy większa.
Norma: 0,1-0,63 U/l, dzieci: 0,67-1,07 U/l.

Glukagon - hormon produkowany przez komórki α wysp trzustki. Ma działanie antagonistyczne w stosunku do insuliny. Jest uwalniany pod wpływem spadku stężenia glukozy oraz zwiększenia stężenia aminokwasów. Wzmaga glikogenolizę i lipolizę. Pobudza wydzielanie amin katecholowych oraz kalcytoniny, dlatego wykorzystuje się go w diagnostyce guza chromochłonnego oraz raka rdzeniastego tarczycy. Guzy produkujące glukagon, występujące w trzustce bądź w dwunastnicy, mogą również wydzielać wazoaktywny peptyd jelitowy.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podejrzenie obecności nowotworu wydzielającego glukagon.
2. Występowanie cukrzycy wraz z towarzyszącym pełzającym rumieniem nekrotycznym.
Norma: poniżej 150 ng/l.

Glukoza (cukier) - główne źródło energii dla ustroju. Jej poziom zależy od dostarczania z pożywieniem, wytwarzania z aminokwasów i uwalniania z zapasów w wątrobie, a także zużycia przez tkanki. Podstawowym regulatorem jej poziomu we krwi jest insulina, która obniża poziom cukru, a także działające przeciwstawnie hormony - glukagon, hormon wzrostu, adrenalina, kortykosterydy, tyroksyna. Wzrost stężenia wywołują: cukrzyca insulinozależna typu 1, cukrzyca insulinoniezależna typu 2, cukrzyca kobiet ciężarnych, zaburzenia tolerancji glukozy; zaburzenia funkcji przysadki i nadnerczy, zespół Cushinga z często współistniejącą cukrzycą insulinooporną, gigantyzm i akromegalia; choroby trzustki - ostre lub przewlekłe zapalenie trzustki, rak trzustki u pacjentów dializowanych; hiperglikemia z powodu zwiększonej sekrecji adrenaliny; podanie adrenaliny; tyreotoksykoza; oparzenia (pierwsze 24 godziny). Spadek stężenia natomiast powodują: przedawkowanie insuliny lub nieprzyjęcie posiłku po podaniu leku, przedawkowanie doustnych leków przeciwcukrzycowych (sulfonylomoczników), hiperinsulinizm, niedoczynność hormonalna przysadki, nadnerczy, wrodzone bloki metaboliczne, alkoholizm, toksyczne uszkodzenie wątroby, chloroform, tetrachlorek węgla, etanol, paracetamol, salicylany, alfa-amanityna (zatrucie muchomorem sromotnikowym).

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Objawy stanowiące szczególne wskazania: zmęczenie, osłabienie, omdlenia i utraty przytomności.
2. Objawy wskazujące na zaburzenia w utylizacji glukozy: zwiększone pragnienie, zmniejszenie masy ciała, nawracające zakażenia, nadmierne spożycie płynów oraz wzmożone oddawanie moczu.
3. Objawy świadczące o obniżeniu stężenia glukozy: niepokój, mroczki przed oczami, omdlenie i utrata przytomności, nadmierna potliwość, gęsia skórka.
4. U każdej osoby po 45. roku życia – jeżeli wynik jest prawidłowy, kolejne badanie powinno być powtarzane co 3 lata (pod warunkiem braku wymienionych wcześniej objawów).
5. Niezależnie od wieku – w przypadku: otyłości, nadciśnienia tętniczego, występowania cukrzycy u członków rodziny, małej aktywności fizycznej, przynależności do grupy etnicznej obciążonej większym ryzykiem wystąpienia cukrzycy, wcześniej występujących zaburzeń gospodarki węglowodanowej, przebycia cukrzycy ciężarnych, urodzenia dziecka o masie powyżej 4 kg, zespołu policystycznych jajników, chorób układu krążenia, hiperlipidemii.
6. W ciąży.
Osoby chorujące na cukrzycę powinny samodzielnie oznaczać stężenie glukozy przed spożyciem posiłku oraz przed podaniem insuliny.
Normy: na czczo – nie więcej niż 100 mg/dl (5,5 mmol/l).

Gamma-glutamylotransferaza (GGT) - enzym związany z błonami komórkowymi, występuje głównie w wątrobie, nerkach, trzustce i gruczole krokowym. Podwyższenie jego wartości do 120-1000 U/l może być skutkiem: ostrego i przewlekłego zapalenia trzustki, ostrego zapalenia wątroby, infekcji wątroby, mononukleozy zakaźnej, choroby wrzodowej, choroby alkoholowej, leczenia lekami przeciwpadaczkowymi, leczenia rifampicyną stosowaną w terapii gruźlicy.
Norma: mężczyźni - 18-100 U/l; kobiety - 10-66 U/l.   

Kinaza kreatynowa (CK) - enzym znajdujący się przede wszystkim w tkance mięśniowej, w mięśniu sercowym oraz w tkance mózgowej. Zwiększenie aktywności CK dowodzi martwicy komórkowej. Zwiększoną aktywność enzymu obserwujemy po intensywnym wysiłku fizycznym oraz po iniekcjach domięśniowych, a także w chorobach ośrodkowego układu nerwowego, takich jak wylew krwi, napad padaczkowy, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz przy zatruciu tlenkiem węgla, a także przy zawale mięśnia sercowego.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podejrzenie uszkodzenia komórek mięśnia sercowego (zawał, zapalenie) – przy dolegliwościach bólowych w klatce piersiowej – wówczas występuje wzrost aktywności izoenzymu CK-MB.
2. Uszkodzenie mięśni szkieletowych – wówczas wzrasta całkowita aktywność enzymu.
3. Monitorowanie leczenia hipercholesterolemii statynami.
4. Zatrucie lekami uszkadzającymi mięśnie.
5. Podejrzenie zatrucia tlenkiem węgla.
Norma: 70-700 pmol/l/s.

Kreatynina - bezwodnik kreatyny jest wydalany przez nerki. Występuje w surowicy krwi oraz w moczu. Jest związkiem azotowym i stanowi produkt przemian w mięśniach szkieletowych. Stężenie kreatyniny w osoczu krwi jest wypadkową produkcji i wydalania, zależy bezpośrednio od masy mięśni i od sprawności wydalniczej nerek. Zwiększoną produkcję powoduje: wysiłek fizyczny, akrogemalia, gigantyzm. Zmniejszone wydalanie może być wywołane: niewydolnością nerek, stosowaniem leków o ubocznym działaniu uszkadzającym nerki, zatruciami związkami organicznymi i nieorganicznymi. Spadek stężenia wywołują: głodzenie, stosowanie kortykosterydów.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podstawowe badanie służące do oceny funkcji wydalniczej nerek.
2. Podejrzenie uszkodzenia nerek w wyniku działania toksyn/leków.
3. Występowanie chorób, które mogą wpływać na czynność wydalniczą nerek (np. wstrząsu, niewydolności serca, marskości wątroby).
4. Monitorowanie leczenia nerkozastępczego (dializoterapii) po przeszczepie nerki.
Norma: 0,6-1,3 mg/dl.

Kwas moczowy - jest końcowym produktem przemian zasad purynowych. Wielkość stężenia kwasu moczowego w surowicy zależna jest od jego produkcji w organizmie oraz od wielkości wydalania przez nerki (stosowanie niektórych leków moczopędnych prowadzi do zmniejszenia wydalania kwasu moczowego drogą nerek i do podwyższenia jego stężenia w surowicy). W mniejszym stopniu stężenie kwasu moczowego zależy od wielkości podaży puryn w diecie.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podejrzenie dny moczanowej – w przypadku obrzęku, zaczerwienienia i dolegliwości bólowych ze strony stawów.
2. Monitorowanie stężenia kwasu moczowego u osób z chorobą nowotworową, otrzymujących chemioterapię.
Normy: 180-420 µmol/l (3-7 mg/dl); wyższe wartości u mężczyzn niż u kobiet.

Mocznik (jako azot mocznika, BUN) - jest końcowym produktem przemiany azotowej białek. Stężenie mocznika we krwi jest wypadkową produkcji, która zachodzi wyłącznie w wątrobie, i nerkowego wydalania; zwiększa się ona wraz z wiekiem. Ze względów metodycznych wartością oznaczaną jest azot mocznika: BUN. Wzrost stężenia mogą spowodować: dieta bogata w białka, nadmierny katabolizm białek w ustroju, np. gorączka, posocznica, krwawienia do przewodu pokarmowego, zmniejszone wydalanie z moczem, niewydolność nerek, niewydolność pozanerkową, np. zwężenie moczowodów.

Kiedy wykonujemy badanie?
Ocena funkcji wydalniczej nerek (podejrzenie niewydolności nerek).
Norma: 2,5-6,7 mmol/l (15-40 mg/dl).

Potas (K) - jest głównym elektrolitem (kationem) wewnątrzkomórkowym. Jego stężenie zależne jest od wielkości podaży w diecie oraz wielkości wydalania prze nerki i przewód pokarmowy. W płynie zewnątrzkomórkowym znajduje się mniej niż 2% całkowitej puli potasu. Potas przemieszcza się z przestrzeni wewnątrz- do zewnątrzkomórkowej i w kierunku odwrotnym, w zależności od jego stężenia w płynie zewnątrzkomórkowym, od stanu równowagi kwasowo-zasadowej, od aktywności procesów metabolicznych. Przy interpretacji wyniku analizy należy szczególnie uwzględnić stan kliniczny pacjenta. Wzrost stężenia - hiperkalemia (zwykle jest wynikiem upośledzonego wydalania potasu z moczem oraz nadmiernego uwalniania potasu z komórek) - może być spowodowany: zmniejszeniem objętości płynu pozakomórkowego, nadmiernym uwalnianiem potasu z komórek, wywołanym rozpadem tkanek, wzmożoną degradacją białek i glikogenu (głodzenie, niewyrównana cukrzyca), niedotlenieniem tkanek, kwasicą metaboliczną lub oddechową, zmniejszonym nerkowym wydalaniem, ostrą niewydolnością nerek, pierwotną niedoczynnością kory nadnerczy (choroba Addisona), leczeniem indometacyną, Kaptoprilem. Spadek stężenia - hipokalemię (która najczęściej jest wynikiem nadmiernej utraty potasu przez przewód pokarmowy lub drogą nerek) mogą wywołać: długotrwałe wymioty, biegunki, przetoki jelitowe i żołądkowe, kwasica metaboliczna, pierwotny hiperaldosteronizm, działanie hormonów kory nadnerczy i ich syntetycznych pochodnych, leki moczopędne, kwasica kanalikowa, zmniejszona produkcja jonu wodorowego w komórkach kanalika nerkowego, zwiększone wydalanie potasu, zaburzona funkcja kanalików nerkowych, przemieszczanie potasu z płynu pozakomórkowego do komórek - po obciążeniu glukozą, po podaniu insuliny, szczególnie w kwasicy cukrzycowej, przy leczeniu testosteronem, przy zwiększonej syntezie białek, w alkalozie metabolicznej. Niedostateczna podaż potasu występuje najczęściej u chorych po zabiegach operacyjnych, odżywianych przez sondę lub pozajelitowo.
Zaburzenia stężenia potasu mogą doprowadzić do zaburzeń czynności serca, a nawet do zgonu!

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Podejrzenie i monitorowanie niewydolności nerek.
2. Parestezje.
3. Nocne kurcze, objawy nużliwości i osłabienia mięśni.
4. Wymioty, biegunki.
5. Stosowanie leków odwadniających w nadciśnieniu tętniczym (tiazydy, diuretyki pętlowe).
6. Zasadowica.
7. Kołatania serca, przyspieszenie częstości akcji serca, migotanie przedsionków.
8. Uraz mięśni.
Norma: 3,8-5,0 mmol/l.

Sód (Na) - jest dominującym kationem płynu pozakomórkowego. Utrzymanie stałej ilości sodu w osoczu krwi to wynik hormonalnej regulacji nerkowego wydalania sodu i wody. Wzrost stężenia powodują: odwodnienie hipertoniczne zmniejszona podaż wody, nadmierna utrata wody poprzez nerki, zaburzenia funkcji kanalików nerkowych, cukrzyca niewyrównana, diureza osmotyczna, nadmierna utrata wody przez skórę, nadmierne pocenie, nadmierna utrata wody przez płuca, hiperwentylacja, nadmierna utrata wody przez przewód pokarmowy, biegunki (szczególnie u niemowląt), nadmiar sodu w organizmie zwiększona podaż sodu, nadmierne podawanie pozajelitowe, zmniejszone wydalanie sodu, niewydolność nerek, obniżona filtracja kłębkowa, pierwotny hiperaldosteronizm, wtórny hiperaldosteronizm, prawokomorowa niewydolność serca, zespół nerczycowy, marskość wątroby, zwężenie tętnicy nerkowej, hiperkortyzolemia. Spadek stężenia wywołują: niedobór sodu w organizmie nadmierna utrata sodu przez nerki, leczenie diuretykami, niedobór hormonów kory nadnerczy, nadmierna utrata sodu przez skórę (obfite pocenie, oparzenia), nadmierna utrata sodu przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunki), przetoki, zmniejszona podaż sodu, przewodnienie hipotoniczne - zwiększona pozajelitowa podaż płynów, zmniejszone wydalanie wody, niewydolność nerek, niedobór kortizolu, zwiększona sekrecja wazopresyny, używanie leków stymulujących sekrecję i działanie wazopresyny.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Długotrwałe biegunki, wymioty.
2. Przebywanie w wysokiej temperaturze, stany gorączkowe.
3. Nadmierne oddawania moczu.
4. Nieprzyjmowanie posiłków i płynów.
5. Obrzęki.
6. Przewlekłe choroby serca, wątroby, nerek.
7. Zaburzenia zachowania.
8. Podejrzenie obrzęku mózgu.
Norma: 135-145 mmol/l.

Trójglicerydy (triglicerydy)    - to frakcja lipidów odzwierciedlająca pokarmowe spożycie tłuszczów. Wzrost stężenia mogą powodować: hiperlipidemie pierwotne, złożona hiperlipidemia, pospolita hipertriglicerydemia, rodzinna dysbetalipoproteinemia, zespół chylomikronemii; hiperlipidemie wtórne, otyłość, nadmierne spożywanie alkoholu, cukrzyca, niedoczynność tarczycy, zespół nerczycowy, niedomoga nerek, zapalenie trzustki, doustne środki antykoncepcyjne, dna moczanowa, niektóre beta-blokery, diuretyki tiazydowe, ciąża. Spadek stężenia stwierdza się u osób przewlekle hospitalizowanych i u chorych psychicznie.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Składowa badania profilu lipidowego.
2. Podejrzenie uszkodzenia miąższu wątroby.
3. Zaburzenia wchłaniania z przewodu pokarmowego.
4. Podejrzenie zapalenia trzustki.
5. Nadużywanie alkoholu.
Norma: do 150 mg/dl, wartości powyżej 200 mg/dl oznaczają hipertriglicerydemię.

Wapń (Ca) - jest pierwiastkiem, który w organizmie odgrywa główną rolę w procesie mineralizacji tkanki kostnej, bierze udział w skurczu mięśni oraz przewodzeniu informacji do komórek. Warunkuje prawidłową funkcję wielu enzymów oraz krzepnięcie krwi. Stężenie wapnia zależy od jego podaży z pokarmem, stopniem wchłaniania z jelit, mobilizacją z kości oraz stopniem wydalania z moczem przy czym witamina D i hormon przytarczyc - parathormon zwiększają wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego, pobudzają jego mobilizację z kości oraz hamują jego wydalanie z moczem. Zwiększony poziom wapnia występuje: w nadmiernym wchłanianiu wapnia z przewodu pokarmowego, w nadmiernym uwalnianiu wapnia z kości, w zbyt małym wydalaniu wapnia z moczem. Zmniejszony poziom wapnia w surowicy krwi (hipokalcemia) występuje: w zaburzeniach syntezy parathomonu – hormonu przytarczyc, w niedoborze witaminy D i jej aktywnych metabolitów, w upośledzeniu wchłaniania wapnia z przewodu pokarmowego, w nadmiernym odkładaniu się wapnia w tkankach, w nadmiernej utracie wapnia z moczem, w niedoborze magnezu.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Badanie rutynowe.
2. Diagnostyka nadciśnienia tętniczego.
3. Podejrzenie chorób nerek.
4. Zaburzenia układu kostnego (deformacje, bóle kości).
5. Podejrzenie obecności nowotworów kości bądź przerzutów do kości.
6. Podejrzenie obecności nowotworów produkujących parathormon.
7. Podejrzenie obecności nowotworów układu krwiotwórczego.
8. Nieprawidłowości układu nerwowego.
9. Diagnostyka osteoporozy.
10. Zatrucie witaminą D lub witaminą A.
11. Zaburzenia funkcji tarczycy, przytarczyc, nadnerczy.
12. Podejrzenie sarkoidozy.
Norma: całkowite stężenie wapnia: 2,25-2,65 mmol/l, z czego 45-50% stanowi wapń zjonizowany.

Żelazo (Fe) - wchodzi w skład związków porfirytowych, m.in. hemoglobiny i mioglobiny, białek przenoszących tlen z płuc do tkanek. Występuje również w postaci związanej z białkami: hemosyderyną, ferrytyną i transferyną. Atomy żelaza są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania enzymów komórkowych. Stężenie żelaza we krwi jest zależne od podaży żelaza w pożywieniu, jego wchłaniania z przewodu pokarmowego, utraty (przez przewód pokarmowy, z moczem i z dróg rodnych) oraz od rozmieszczenia żelaza w organizmie.

Kiedy wykonujemy badanie?
1. Różnicowanie przyczyn niedokrwistości.
2. Podejrzenie nadmiernego odkładania żelaza w organizmie w wyniku nadmiernej podaży bądź przetaczania dużych ilości preparatów krwi.
3. Podejrzenie zaburzeń w rozmieszczeniu żelaza w organizmie.
Norma: 12,5-26 µmol/l (70-150 µg/dl).


Przy opracowywaniu leksykonu wykorzystano materiały ze stron: badaniamedyczne.fm.interia.pl oraz www.forumzdrowia.pl