Jaka powinna być prawidłowa częstość akcji serca? Kiedy natomiast można mówić o arytmii?

– Akcja serca mierzona w spoczynku powinna wynosić między 50/min a 100/min. Tętno poniżej 50/min to tzw. rzadkoskurcz, czyli bradykardia. Tętno powyżej 100/min to częstoskurcz, czyli tachykardia. Wtedy można mówić o arytmii zwłaszcza, gdy tętno jest niemiarowe. W jej efekcie obniża się objętość krwi pompowana przez serca w jednostce czasu, a co za tym idzie - obniża się ciśnienie tętnicze i pojawiają się objawy niedokrwienia narządów.

Co oznaczają pojęcia: „migotanie komór” i „migotanie przedsionków”?

– Generalnie, migotanie to nieskoordynowane, nieefektywne skurcze pojedynczych włókiem mięśnia serca. Natomiast obydwa te pojęcia są zupełnie odrębne w sensie rokowniczym. Migotanie komór polega na nieskoordynowanych drżeniach włókiem mięśniowych komór serca, co prowadzi natychmiast do utraty kurczliwości mięśnia serca i zatrzymania krążenia z utratą świadomości. Jest ono arytmią śmiertelną, jeśli nie zostanie podjęta natychmiastowa akcja reanimacyjna z elektryczną defibrylacją. Migotanie przedsionków to nieskoordynowane drżenia włókien mięśniowych przedsionków serca, co skutkuje zmniejszeniem objętości wyrzutowej serca. Wobec tego przebieg przewlekłego migotania przedsionków jest zwykle stosunkowo łagodny, jeśli tylko z powodu niewłaściwego leczenia przeciwzakrzepowego nie wystąpi zator mózgowy.

U kogo może się pojawić arytmia serca? Czy jest to przypadłość wieku dojrzałego, czy może zagrożona jest także młodzież?

– Arytmia serca występuje w każdym wieku, również u dzieci i młodzieży. Choć oczywiście częstość występowania arytmii wzrasta wraz z wiekiem, co jest wynikiem nasilenia podstawowych organicznych schorzeń serca w wieku podeszłym. Typowa dla wieku starszego progresja choroby wieńcowej i nadciśnieniowej nasila również częstość występowania arytmii komorowych, niekiedy groźnych dla życia. W wieku dziecięcym występują głównie arytmie wrodzone, z reguły o typie częstoskurczów nawrotnych. Leczeniem z wyboru tego typu arytmii jest ablacja.

A jak jest z dziećmi, które są jeszcze w łonie matki? Czy w tak wczesnym okresie rozwoju również mogą pojawić się zaburzenia rytmu serca?

– Tak, w wieku płodowym u dzieci również występują arytmie, choć bardzo rzadko. Zwykle o typie wrodzonym, choć niekoniecznie dziedzicznym. Najczęściej o typie impulsu krążącego po elektrycznej pętli nawrotnej. Ze względu na nieczęste występowanie arytmii w tym wieku, nie stanowi to statystycznie istotnego problemu klinicznego.

Jakie są objawy arytmii? W jakich sytuacjach objawy te się nasilają?

– Arytmie niezwykle rzadko przebiegają w sposób bezobjawowy. Dolegliwości wynikają z samego faktu przyspieszenia akcji serca oraz ze spadku rzutu serca z następowym obniżeniem ciśnienia. Następuje wtedy niedokrwienie i deficyt tlenowy, w pierwszej kolejności tkanki mózgowej. Pacjenci odczuwają zwykle kołatania serca z zawrotami głowy i osłabieniami, dłuższy przebieg szybkiej arytmii serca może prowadzić do utraty przytomności. Częstoskurcze komorowe, zwłaszcza u osób z obniżoną kurczliwością po zawale serca mogą prowadzić do arytmii zagrażających życiu, czyli trzepotania i migotania komór.

Czy można mieć arytmię serca nawet o tym nie wiedząc?

– Tak, niektóre typy arytmii nadkomorowej z niezbyt szybką akcją serca u pacjentów cechujących się dobrą rezerwą tlenową i dobrą tolerancją niedokrwienia mózgu mogą pozostawać bezobjawowe. Są to jednak nieliczne przypadki, praktycznie więc każda arytmia jest rozpoznawana przez samego pacjenta.

Jakie badanie pozwala wykryć zaburzenia pracy serca i pomaga postawić właściwą diagnozę?

– Badanie tętna na tętnicach kończyn górnych i dolnych oraz osłuchiwanie serca pozwala na wstępne rozpoznanie arytmii. Dokładniejsze dane o typie arytmii dostarcza badanie elektrokardiograficzne (EKG) i całodobowy zapis EKG, czyli tzw. badanie Holterowskie. Dostęp do tych badań jest powszechny. Jeśli arytmie są zależne od wysiłku, należy wykonać test wysiłkowy. W zaburzeniach nasilanych przez szybką pionizację pomocny jest test biernej pionizacji. Naturę arytmii pozwala dokładnie rozszyfrować inwazyjne badanie elektrofizjologiczne elektrodami wprowadzonymi przeznaczyniowo do serca. Jest to wstępny i konieczny etap przyczynowego, inwazyjnego leczenia arytmii zwanego ablacją. Pełną diagnostykę łącznie z zabiegami ablacji wykonuje się w dwóch krakowskich szpitalach, między innymi w naszym Krakowskim Szpitalu Specjalistycznym im. Jana Pawła II, w Klinice Elektrokardiologii Instytutu Kardiologii CMUJ.

Czy w przypadku arytmii serca lekarz zaleca pacjentom odpowiednią dietę?

– Niestety, sama dieta nie jest w stanie wyeliminować arytmii. Jest ona jedynie cennym postępowaniem pomocniczym w arytmiach będących wynikiem choroby niedokrwiennej serca, a także nasilanych przez współistniejącą cukrzycę i zaburzenia gospodarki tłuszczowej. Bardzo często u podłoża arytmii pozostaje obniżony poziom potasu i magnezu. Dlatego u każdego pacjenta należy skontrolować poziom tych elektrolitów i elektrolitów, a w razie ich deficytu, podjąć odpowiednią ich suplementację lekową oraz dietetyczną. W powszechnej świadomości pozostają pomidory, banany, pietruszka, zielone części roślin jako cenne źródło tych pierwiastków. Niestety, celem skutecznego leczenia arytmii konieczne jest specjalistyczne leczenie farmakologiczne, a w większości przypadków uporczywych arytmii ablacja jej anatomicznego podłoża.

Na czym polega ablacja? W jaki sposób zabieg ten jest wykonywany?

– Ablacja to zabieg w zakresie kardiologii inwazyjnej polegający na zniszczeniu patologicznych struktur serca odpowiadających za tworzenie i podtrzymywanie się arytmii. W tym celu wprowadza się do jam serca przeznaczyniowo jednego lub więcej specjalnych cewników-elektrod, za pomocą których wykonuje się badanie elektrofizjologiczne mające na celu określenie mechanizmu arytmii oraz precyzyjne zlokalizowanie jej źródła. Następnie do jednej z elektrod podłącza się źródło energii ablacyjnej i w efekcie zadziałania wysokiej lub niskiej temperatury niszczy się źródło arytmii. Choć opis zabiegu jest dość lakoniczny, to sam jego przebieg bywa bardzo długi, niekiedy wielogodzinny, i nie zawsze jest uwieńczony powodzeniem. Oczywiście zalecane jest wykonywanie ablacji jedynie przez osoby z dużym doświadczeniem, aby uniknąć potencjalnych powikłań.

Co robić, gdy arytmia mimo leczenia powraca?

– Niestety, tak się zdarza. I to zarówno po doraźnie skutecznej ablacji, jak i po wdrożeniu zdawałoby się skutecznej farmakoterapii. Natura arytmii jest niekiedy bardzo skomplikowana, a nierzadko dynamiczna. To znaczy, że źródło arytmii potrafi się zrekonstruować lub też zmienić na bardziej złożone, trudniejsze do zniszczenia. Farmakoterapia antyarytmiczna natomiast nie jest uniwersalna - to znaczy, że każdy z leków nie jest panaceum na wszelkie zaburzenia rytmu. I niejednokrotnie mija sporo czasu, zanim lekarz ustali stosowne skojarzenie leków skutecznych, a jednocześnie nieszkodliwych. I ten ostatni cel wydaje się być kluczowy, bo konsekwencje ubocznych działań leków mogą być niezwykle groźne.

Nie można przy tej okazji nie nadmienić o wszczepialnych urządzeniach takich jak stymulatory (rozruszniki) serca, stymulatory resynchronizujące (CRT), kardiowertery-defibrylatory (ICD). Istnieją pewne sytuacje kliniczne, gdy leczenie pacjenta musi oprzeć się na implantacji takiego urządzenia. Stymulatory serca warunkują pewien bezpieczny minimalny rytm podczas stosowania zwalniających tętno leków antyarytmicznych. Kardiowertery-defibrylatory skutecznie zabezpieczają przed rozwojem i konsekwencjami groźnych dla życia arytmii komorowych. Wskazania do implantacji są precyzyjnie określone odpowiednimi standardami towarzystw kardiologicznych.


Rozmawiała
Anna Maria Piątkowska