Jak należy traktować otyłość? Czy można ją nazwać chorobą?

Otyłość jest poważną chorobę przewlekłą, a nie defektem estetycznym. Przez ten defekt jednak dzieci otyłe postrzegane są w środowisku jako leniwe, o obniżonym intelekcie i nieatrakcyjne. Wywołuje to brak akceptacji oraz zaniżoną samoocenę dziecka, co w skrajnych sytuacjach pogłębia jego izolację, prowadzi do depresji, a nawet prób samobójczych.

Nadmiar tkanki tłuszczowej nie powinien być traktowany tylko jako balast obciążający organizm, ani jako nadmierna warstwa termoizolacyjna powodująca „przegrzanie” organizmu. Obciążenie dla serca nie wynika także z nadmiernego oporu stawianego krwi przez obficie rozwiniętą sieć naczyń krwionośnych tkanki tłuszczowej.

Tkankę tłuszczową należy traktować jako „największy narząd wydzielania wewnętrznego”. Wydziela ona różne hormony, które w stanie otyłości mogą być produkowane w nadmiarze, jak i może pojawić się ich niedobór. Jak wykazały badania, jest to przyczyną zaburzeń metabolicznych, które w konsekwencji prowadzą do rozwoju miażdżycy. Powikłania metaboliczne otyłości nie dotyczą tylko dorosłych. Ich ofiarą często padają także dzieci.

Rozwija się u nich oporność na insulinę, zaburzona tolerancja glukozy, co prowadzi do rozwoju cukrzycy typu 2. Towarzyszą im zaburzenia lipidowe, uszkodzenia wątroby (choroba stłuszczeniowa wątroby), stan zapalny naczyń i wiele innych szkód, które powodują schorzenia układu sercowo naczyniowego dając w nieodległej przyszłości u młodych dorosłych zawały, udary mózgu, stanowiące najczęstszą współcześnie przyczynę śmierci.

Otyłość jest w tej chwili problemem społecznym. Osiąga rangę pandemii, głównie w krajach wysoko rozwiniętych. Niekorzystna sytuacja pojawiła się też w naszym kraju.
Przewiduje się, że jeśli sytuacja się nie zmieni, to w 2050 roku długość życia kolejnych pokoleń będzie krótsza o 5 lat. Ta sytuacja po raz pierwszy spowoduje, że dzieci umierać będą przed ich rodzicami.

Co sprzyja otyłości u dzieci?

95 % wszystkich przypadków to otyłość prosta, spowodowana przyjmowaniem nadmiaru kalorii w stosunku do ich wydatkowania. Nadmiar energii wynika ze spożywania wysoko przetworzonych skondensowanych pokarmów, do których ustrój ludzki nie zdążył się przyzwyczaić. Jest to dla niego sytuacja obca, bo powstała zaledwie w ostatnim stuleciu.

Organizm ludzki, a konkretnie działanie jego genów, jest bowiem jeszcze na etapie oszczędzania energii i dużego jej wydatkowania związanego ze zdobywaniem pożywienia.
Tak więc przyczyną otyłości, która dotyka już także najmłodszych są pokarmy o wysokim ładunku energetycznym. Związane jest to z modą żywieniową – rynek zalewają chipsy, fast-foody, wysoko słodzone napoje, tak bardzo popularne u dzieci i młodzieży.

Wzorce odżywiania są nieprawidłowe. Powszechna dostępność wysoko przetworzonych produktów sprawia, że nieraz zastępuje się nimi jarzyny, owoce, białe mięsa i ryby. Powinno się tymczasem ograniczyć białe pieczywo, unikać cukrów prostych – batoników, czekoladek i innych pokarmów rekomendowanych w reklamach komercyjnych jako te o dużych zawartościach wapnia lub wzmacniające i dające siłę. Tak naprawę zawierają one głównie puste kalorie.

Kolejny błąd to jedzenie przed komputerem. Sprzyja temu dostępność Internetu i moda na spędzanie czasu przy grach komputerowych. To w ogóle powinno być zabronione. Posiłek powinien być traktowany jako czynność specjalna. Nie może być dodatkiem do innych rozrywek.

Wspólne zjadanie regularnych posiłków (śniadań, obiadów i kolacji) o jednakowych porach nie tylko wpływa na zachowanie prawidłowej wagi, ale też wzmacnia więzi rodzinne. Tymczasem często plan dnia i obowiązki rodziców na to nie pozwalają. Zdarza się także, że w niektórych rodzinach po prostu nie przywiązuje się do tego wagi.

Jakie objawy u dziecka powinny zaniepokoić rodziców?

Niepokojący powinien być sam nadmiar masy ciała, który można ocenić u każdego dziecka przy pomocy pomiaru wagi ciała i ocenie jej przy pomocy załączonych w Książeczce Zdrowia Dziecka tzw. siatek wagi i wzrostu. Można to robić samemu lub przy okazji wizyt u lekarza. Ocena wzrokowa dokonywana przez rodziców jest często nieadekwatna. Jak wykazują badania ankietowe, około 50 % rodziców nie dostrzega nadmiaru masy ciała u swojego otyłego dziecka, a tym samym nie dostrzega związanych z nią zagrożeń. Możliwa jest także sytuacja odwrotna, gdy rodzice rozpoznają otyłość u swojego dziecka, a tymczasem nadmiar masy ciała wynika ze znacznego rozwoju tkanki mięśniowej u dzieci czynnie uprawiających sport. Jest to jednak sytuacja rzadka.

Bardzo ważne w przypadku prawidłowego zdiagnozowania otyłości jest obserwowanie wzrastania dzieci. Znaczny szybki przyrost masy ciała dziecka, przy jednoczesnym zwolnieniu, a nawet zahamowaniu wzrostu, powinien budzić niepokój rodziców i lekarzy. Taka sytuacja może wskazywać na inne niż otyłość poważne choroby u dziecka, takie jak zespół Cushinga lub niedobór hormonu wzrostu, które są niekiedy konsekwencją schorzeń zagrażających życiu dziecka. 

Dzieci w jakim wieku są najbardziej podatne na wystąpienie otyłości?

Problem otyłości narasta. Dotyczy on coraz mniejszych dzieci, nawet niemowląt oraz  2- i 3-latków. Występuje także częściej u młodzieży w wieku dojrzewania. Badania wykazują, że około 60-80 % z nich w wieku dorosłym też będzie otyła.
Im dłużej trwa otyłość, tym groźniejsze są jej konsekwencje. Ważne jest więc, aby wykryć ją w miarę wcześnie.

W jaki sposób leczy się otyłość?

W przypadku otyłości nie leczy się tylko samego pacjenta. Tu konieczna jest terapia całej rodziny, której celem jest zmiana nawyków żywieniowych oraz wzorców aktywności fizycznej. Wysiłek fizyczny konieczny jest nie tylko dla zbilansowania nadmiaru spożywanych kalorii, ale także dla prawidłowego funkcjonowania metabolizmu całego organizmu. Wzorce uprawiania sportu nie są jednak jeszcze wystarczająco popularne, jak to ma miejsce w krajach, w których już dawno temu dostrzeżono problem otyłości i sposoby jej zapobiegania. Poza tym, jeśli ktoś nigdy nie biegał, nie jeździł na rowerze, czy nie uprawiał innej formy sportu i nie uważał tego za rodzaj spędzania czasu, to na pewno nie zacznie tego robić, tym bardziej z dnia na dzień.

Z tych względów działania lecznicze wymagają z jednej strony zdyscyplinowanego podejścia pacjenta i jego rodziny, a z drugiej - prowadzenia leczenia przez zespół leczący – dietetyk, lekarz rodzinny, pediatra, psycholog i rehabilitant. Ze względu na skalę problemu i zapotrzebowania społecznego zespoły takie powinny działać na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej Taki system w naszym kraju nie został jednak wprowadzony.

W przypadku otyłości prostej wystarczy opieka lekarza rodzinnego. Do nas, do Kliniki Endokrynologii Dzieci i Młodzieży Katedry Pediatrii Collegium Medium UJ powinny  natomiast trafiać przypadki najtrudniejsze, które w ocenie lekarza pierwszego kontaktu, a najlepiej endokrynologa działającego w rejonie, wymagają wykonania diagnostyki w celu stwierdzenia przyczyn otyłości lub leczenia już istniejących powikłań. 

Jakie działania profilaktyczne pozwoliłyby uchronić dzieci przed otyłością?

Już w przedszkolach powinien być wprowadzany program „Zdrowie”, by uczyć dzieci właściwych nawyków żywieniowych i wzorców zachowań. Przedmiot ten powinien być kontynuowany w szkole podstawowej i na kolejnych szczeblach edukacji. Bardzo wdzięcznym odbiorcą propagowanych zdrowych zachowań są kobiety planujące ciążę lub będące w ciąży. Od nich przecież w pierwszej kolejności będzie zależeć styl życia rodziny. Ważny jest też sam okres ciąży. Ma on znaczny wpływ na późniejsze obciążenie otyłością. Zarówno niezdrowy styl życia matki będący przyczyną zbyt niskiej do czasu trwania ciąży wagi urodzeniowej, jak i otyłość matki w okresie ciąży mogą powodować otyłość u dziecka w kolejnych latach jego życia.  Podobnie jest w przypadku, gdy matka rezygnuje z karmienia piersią. 

O czym powinni pamiętać rodzice, by zapobiegać otyłości u dzieci?

Po pierwsze odpowiednia dieta, wprowadzanie zdrowego sposobu odżywiania.
Po drugie – zdrowy tryb życia. Zachęcać dziecko do aktywności fizycznej, samemu uprawiać sport razem z nim, popierać przynależenie do sekcji sportowych w szkołach i w klubach sportowych. Takie same funkcje spełniają też szkoły tańca, rytmiki, gimnastyki artystycznej czy sportowej. Ważne są wszelkie zajęcia ruchowe, które nie tylko zmuszają dziecko do aktywności, ale także wypełniają jego wolny czas – nie ma wtedy chwili na przesiadywanie przed ekranem telewizora czy komputera oraz podjadanie.
Po trzecie – zakaz jedzenia poza posiłkami. Posiłki powinno się spożywać razem, w gronie rodzinnym, powinno się je celebrować.

Poza tym należy zwracać uwagę na zawartość lodówki, omijać cukry proste (jak batoniki) i tłuszcze. Jednocześnie nie wolno zalecać dzieciom reklamowanych głodówek, super cudownych diet, ponieważ gdy dziecko się rozwija i wzrasta, wszelkie tak drastyczne diety mogą zaburzać jego rozwój, powodować efekt jo-jo, a nawet prowadzić do anoreksji.
Ponadto działania rodziców powinny być systematycznie wzmacniane przez edukację prowadzoną przez przedszkola, szkoły i media.

Czy te zasady wciela Pan w swoje życie?

Zawsze uprawiałem sport, całe moje życie kręci się wokół sportu. Moje dzieci podobnie – córka i syn pływali, biegali i jeździli na rowerze ze mną. Teraz nadal prowadzą sportowy styl życia, a syn jest instruktorem sportów snowbordowych.
W ubiegłym roku Komisja Sportu Naczelnej Izby Lekarskiej w Warszawie przyznała mi tytuł „Najlepszy Lekarz Sportowiec 2007 roku”, który jest dla mnie równie cennym jak osiągnięcia zawodowe. Mam też własne doświadczenia i świadomość, jak dużego wysiłku i samodyscypliny wymaga walka z nieprawidłowymi wzorcami żywienia.

Rozmawiała:
Anna Maria Piątkowska