Jaka jest rola żółci w organizmie? Gdzie i po co jest ona wytwarzana?

– Żółć wytwarzana jest przez komórki wątrobowe. Składa się z kwasów żółciowych, cholesterolu, bilirubiny, innych substancji i wody. Kwasy żółciowe są niezbędne do emulgacji tłuszczów. Dzięki nim z tłuszczów dostarczanych organizmowi wraz z pokarmem łatwiej tworzą się bardzo drobne kropelki, micele. Następnie dochodzi do kontaktu tych małych fragmentów tłuszczu z enzymami trzustkowymi. Głównym enzymem trawiącym tłuszcze jest lipaza, która ułatwia rozkład i przyswajanie tłuszczów przez organizm. By do tego mogło dojść, tłuszcz musi być jednak rozłożony na drobne cząsteczki, a temu służą właśnie kwasy żółciowe.

Żółć odgrywa zatem ogromną rolę w trawieniu tłuszczów. Tłuszcze, które zjadamy, są bowiem nierozpuszczalne w wodzie, więc żeby mogły zostać wchłonięte do krwioobiegu, muszą być rozdrobnione, rozłożone na drobne cząsteczki (kwasy tłuszczowe, glicerydy i inne), które dalej przechodzą przez barierę jelitową do krążenia trzewnego, zwanego wrotnym  i dalej dostają się do wątroby.

Żółć wędruje drogami żółciowymi wewnątrz wątroby i dalej zewnątrzwątrobowymi. Przedostaje się do pęcherzyka żółciowego, gdzie żółć ulega około 10-20-krotnemu zagęszczeniu.

Po zjedzeniu porcji pokarmu, zawierającego tłuszcz, pokarm przechodzi dalej przez żołądek, gdzie ulega rozdrobnieniu i dostaje się do dwunastnicy. Pod wpływem obecności tłuszczu i soku żołądkowego dochodzi do zakwaszenia dwunastnicy i do wydzielania hormonów trawiennych (m.in. cholecystokinina), które następnie wraz z lokalnym systemem nerwowym regulują obkurczanie pęcherzyka żółciowego. W rezultacie, w wyniku jego skurczu zagęszczona żółć wraz z enzymami produkowanymi przez trzustkę są wydzielane  przez wspólny przewód żółciowy i trzustkowy do dwunastnicy. W dwunastnicy żółć zaczyna emulgować, rozkładać tłuszcz, co ułatwia jego trawienie przy pomocy enzymów trzustkowych i wchłanianie. Rola żółci w trawieniu jest zatem ogromna.

Skąd w pęcherzyku żółciowym biorą się kamienie?

– Kamica pęcherzyka żółciowego jest częstą chorobą. Jej przyczyna jest bardzo złożona. I tak u niektórych osób z predyspozycją genetyczną żółć wydzielana przez komórki wątrobowe do dróg żółciowych zawiera w swoim składzie mniej kwasów żółciowych. Wtedy dochodzi do zachwiania równowagi między ilością kwasów żółciowych i cholesterolu, co prowadzi do wytrącania się składników żółci, najczęściej nierozpuszczalnego w wodzie cholesterolu, i tworzenia kamieni.

U osoby zdrowej ¾ składu żółci stanowią kwasy żółciowe, reszta to cholesterol i inne składniki. Jeśli zaś tych kwasów żółciowych jest mniej, to dochodzi do względnej przewagi cholesterolu i łatwo wytrącają się kryształki cholesterolu, z których następnie rozwijają się kamienie żółciowe. Około ¾ pacjentów z kamicą żółciową ma właśnie kamienie żółciowe pochodzenia cholesterolowego, rzadziej są to kamienie tzw. barwnikowe utworzone głównie przez bilirubiny.

Jakiego rodzaju ból może towarzyszyć kamicy żółciowej?

– Około 70% pacjentów z kamicą pęcherzyka żółciowego nie ma żadnych objawów - jest to tzw. kamica bezobjawowa. W takich przypadkach najczęściej zupełnie przypadkowo rozpoznajemy kamicę, wykonując z innych powodów, rutynowe, powszechne dziś dostępne badanie ultrasonograficzne (USG) brzucha. Jeżeli u takiego pacjenta, który nie skarży się na objawy kamicy żółciowej, wykryjemy podczas USG kamienie, to na ogół pęcherzyka nie operujemy. Skoro pacjent nie ma dolegliwości z tym związanych, to ryzyko wystąpienia ich później jest nieduże.

Pozostałe około 30% pacjentów z kamicą żółciową ma objawy. Typowa jest kolka żółciowa, czyli bardzo ostry atak bólu pod prawym łukiem żebrowym, w okolicy wątroby, promieniujący w stronę pleców i pod łopatkę. Ból ma charakter kolkowy, czyli raz się nasila, potem ustaje i znów nasila, jak sinusoida. Zwykle towarzyszą mu także nudności i wymioty. 

A tak bólu najczęściej wywołany jest zjedzeniem posiłku tłuszczowego. Spożycie pokarmu zawierającego tłuszcz, zarówno zwierzęcy, jak i roślinny (np. czekolada, jajecznica) powoduje skurcze pęcherzyka. Jeśli więc pacjent nie przestrzega odpowiedniej diety, to może u niego wystąpić atak silnego bólu kolkowego.

A kiedy pacjent odczuwa ból? Pęcherzyk żółciowy ma kształt gruszki. Podczas jego skurczu, liczne i drobne kamienie, które się w nim znajdują, przemieszczają się wraz z żółcią do odpowiednich przewodów żółciowych. Gdy znajdą się na wylocie pęcherzyka w przewodzie pęcherzykowym, zatrzymują się, powodując wzrost ciśnienia w pęcherzyku i wtedy pacjent odczuwa ból. W okresach miedzy atakami chory może również odczuwać pobolewania, gniecenia, dyskomfort w okolicy prawego łuku żebrowego, a nawet nudności i wzdęcia brzucha, zwłaszcza po spożyciu tłustego pokarmu.

U jakiej grupy osób ta choroba najczęściej występuje?

– Generalnie kamica żółciowa występuje czterokrotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn. W przypadku kobiet sprzyja jej wielorództwo, bowiem podczas ciąży dochodzi do zmian i zaburzeń w składzie żółci, więc równowaga między kwasami żółciowymi, a cholesterolem może być zachwiana. Ponadto uniesienie macicy i nacisk na pęcherzyk żółciowych powodują zaburzenia w odpływie żółci. U kobiet, zwłaszcza otyłych i z zaburzeniami lipidowymi, które przeszły ciążę, istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia kamicy pęcherzyka żółciowego.

Czy po usunięciu pęcherzyka żółciowego kamica może powrócić?

– Tak, kamica żółciowa może powrócić, głównie dlatego, że usunięcie pęcherzyka nie likwiduje przyczyny tworzenia się kamieni żółciowych, a więc przede wszystkim zaburzonego składu wydzielanej żółci polegającego na dysproporcji między ilością kwasów żółciowych i cholesterolu. Jeśli więc pacjent ma skazę żółciową, czyli genetyczną skłonność do tworzenia się kamieni żółciowych, to po pewnym czasie od usunięcia operacyjnego pęcherzyka drogą laparoskopową, kamienie mogą powstać w innym miejscu. Lokują się albo w kikucie przewodu pozostałym po wycięciu pęcherzyka, albo w przewodach żółciowych. Po operacji odpływ żółci do dwunastnicy jest trochę inny niż w warunkach prawidłowych, stąd skłonność do tworzenia się kamieni pozostaje.

Jeśli kamień wytworzy się i umiejscowi w przewodach żółciowych i spowoduje ich zablokowanie, to wywoła on typowy objaw jakim jest żółtaczka. Wzrasta wtedy ciśnienie żółci i jej objętość, podwyższa się we krwi poziom bilirubin, która zabarwia białkówki gałek ocznych, a nawet pojawia się żółty odcień skóry.

Czego należy przestrzegać, by uniknąć nawrotu choroby?

– Pacjent bez pęcherzyka żółciowego żyje komfortowo i toleruje na ogół wszystkie pokarmy. Powinien przede wszystkim zdrowo się odżywiać, unikać tłuszczów, zwłaszcza zwierzęcych.

Gdy natomiast pojawiłby się sygnał, że tworzy się kamień w przewodach żółciowych, jak pobolewania pod prawym łukiem żebrowym, nudności, to lekarz może zalecić doustne podawanie leków zawierających kwasy żółciowe. Mają one uzupełnić ich niedobór i poprawić wspomniany powyżej ten ich stosunek względem cholesterolu, co w rezultacie powinno zapobiec tworzeniu się nowych kamieni.

Dawniej taką metodą (podawanie leków doustnych zawierających kwasy żółciowe) leczono kamicę pęcherzyka żółciowego u osób, które miały przeciwwskazania do leczenia operacyjnego. Jednak to leczenie trwało wiele lat, było kosztowne i mało skuteczne. Dziś zmieniły się metody leczenia chirurgicznego na tzw. małoinwazyjne. Podstawową więc metodą leczenia kamicy żółciowej jest stosunkowo bezpieczny zabieg laparoskopowy. 


Rozmawiała
Anna Maria Piątkowska